Dürbün nedir?

Optik bir alettir. Uzaktaki cisimlerin görüntüsünü yaklaştırarak büyük görünmesini sağlar. Dürbünlerin esası «objektif» ve «oküler» adı verilen iki mercektir. Yine cisimlerin görüntüsünü büyütmeye yarayan teleskop ve mikroskop gibi aletlerle beraber dürbün de 17. yüzyılın başlarında icat edilmiştir. 1609'da Hollandalı Metius'un buluşundan faydalanan Galilei ilk dürbünü yaptı. Bugüne kadar geçen süre içinde teleskop, dürbün, mikroskop gibi aletler hızla gelişti.

Dürbün iki teleskopun bir menteşeyle birbirine bağlanmasından meydana gelmiştir. Her iki teleskobun da optik sayısı aynıdır. Teleskobun ucunda objektif merceği bulunur. Objektif merceği bakılan cisimden gelen ışıkları kırarak odak düzleminde gerçek görüntü meydana gelecek şekilde form kazandırır. Teleskobun göze gelen ucuna ise göz merceği konulmuştur. Bu mercekler gözlük cami gibidir. Her iki mercek arasına prizmalar konulursa, ters görüntü doğrulur ve netleşir. Dürbünler, bir borunun iki ucuna mercek veya mercek takımı konmak suretiyle yapılır. Boru uzunluğu dürbünün cinsine, kullanıldığı maksada göre değişik olur. Merceklerin birine objektif, diğerine göz merceği adı verilir.

Prizmalı dürbünlerde objektif ve göz merceği arasında 45-90 derecelik iki prizma bulunmaktadır. Genel olarak dürbünler kırılma kanunlarına göre çalışan araçlardır. Dokuzuncu asırda Abbasi Halifesi Me’mun zamanında astronom Ahmed ve Mehmed kardeşlerin kullandıkları aletler, 12. asırda yaşayan astronomi alimi Batruci’nin kullandığı aletler, 16. asırda Uluğ Bey ve medresesinde gök cisimlerini incelemek için istifade ettikleri aletler dürbün esasına göre yapılmıştır.Avrupa ise bu tip araçları ancak 17. asırda gördü ve yapabildi. Buna rağmen çeşitli kaynaklar müslüman alimlerin buluşlarını görmezlikten gelerek, Galileo’nun, astronomide Müslümanlardan altı asır sonra kullandığı alete ilk dürbün diyebilmektedir.

dürbün

Gök dürbünü: Gök cisimlerinin gözlenip incelenmesi için kullanılır. Gök dürbününde, herbiri bir mercek sisteminden meydana gelen bir objektif ve bir göz merceği vardır. Objektifi aynadan meydana gelen teleskoptan farkı, mercek sisteminin kullanılmasıdır.

Yer dürbünü: Bu dürbünlerde uzaklaştırıcı ve yakınlaştırıcı mercek vardır. Uzaktaki cisimler düz ve olduğu gibi görünür. Bu dürbünün büyütme, ayırma gücü ve olayların belirlenmesi gibi özellikleri vardır. Objektif, gök dürbününde olduğu gibi, çok uzak cisimlerin görüntülerini odak düzlemine düşürür. Ters olan bu görüntü, eklenen doğrul taç yakınsak merceği ile doğru hale gelir ve bu görüntüyü bir büyüteç gibi inceleyen objektifte görüntü belirir.

Düz görüntü elde etmek için kullanılan yer dürbününün boyu, her yerde kullanılmasına elverişli olmayacak kadar uzun olduğundan, bunun yerine Galileo dürbünü kullanılır. Galileo dürbününde, görüntüyü düzeltmek için ıraksak bir mercek, aynı zamanda oküler olarak kullanılır. Gök dürbünü rasathanelerde, gözlem dürbünü olarak kullanılır. Yer dürbünü, sabit dürbün olarak, uzakta bulunan küçük cisimlere bakmak için çoklukla gemilerde kullanılır. Galileo dürbünü ise, tiyatrolarda, spor müsabakalarında v.b. kullanılmaktadır. Galileo dürbünü ile düzeltilmiş olan ve daha kullanışlı hale getirilen yer dürbününe, doğrul taç mercek yerine iki prizmadan meydana gelmiş başka bir doğrultaç koymakla Prizmalı dürbün de yapılmıştır. 1850 yılında bir Fransız topçu subayı olan Porro tarafından bulunan prizmalı dürbün, bugün en çok kullanılan bir dürbündür.

Büyütme gücü

Temel işlevi gözle görülmesi zor, uzak objeleri yakınlaştırmak olan bir alet için, büyütme faktörü elbette ki en temel optik özelliklerin başında gelmektedir. Dürbün konusuna ilgi duyan amatörlerin ilk karşılaşacağı kavram, dürbün modelleri üzerinde yer alan 8x40, 7x50 şeklindeki ibarelerdir.Birde zoom yapma özelliğine sahip dürbünler vardır. Dürbün dünyasında sıklıkla karşımıza çıkacak olan bu ifade, iki önemli parametreyi ifade eder: ilk rakam büyütme gücünü, ikinci rakam ise objektif açıklığını belirtmek için kullanılır. Örneğin 7x50 bir dürbün, 7 kat büyütme gücüne, 50mm objektif açıklığına sahiptir.Zoom dürbünlerde ise 12-60 x 70 ,12 kat büyütmeden 60 kat büyütmeye kadar zoom yapma olanağı vardır.Buda 12/60 kat yaklaştırmada 1000 m./83 m.-1000 m./16 m olacaktır.20 kat ve üstü yaklaştıran dürbünlerde ayak kullanılması tavsiye edilir.

Unutulmaması gereken nokta, büyütme gücü arttıkça yada açıklık azaldıkça parlaklığın düştüğüdür. Yüksek büyütme faktörüne sahip dürbünler, karanlık cisimleri göstermekte zorlanabilirler. Bu nedenledir ki, amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne önem verirler. Dürbün, temelde kullanıcılarına tek mercekli teleskoplardan daha gelişmiş bir derinlik ve mesafe hissi sağlamak için her biri kullanıcının tek gözüne gelecek şekilde yerleştirilmiş ve aynı noktayı göstermek üzere yanyana konumlandırılmış iki özdeş teleskoptan oluşan bir optik araçtır. Gerek yeryüzü, gerekse gökyüzündeki objelerin gözlemlenmesinde faydalanılan dürbün, taşınabilir ve hafif oluşuyla kendisine bir çok kullanım alanı bulmaktadır.

Sözlükte "dürbün" ne demek?

1. Uzaktaki cisimlerin görüntülerini büyütmeye ya da yaklaştırmaya yarayan, objektif ve oküler adlı iki mercekten oluşan optik aygıt, ırakgörür.

Dürbün kelimesinin ingilizcesi

n. telescope, field glass, field-glasses, binoculars
Köken: Farsça